Artemis II Fırlatması GPS Sinyallerini Bozdu: İyonosferde 5.000 Kilometrelik İki Delik Oluştu
NASA’nın Artemis II görevi sırasında kullanılan dev roket, Dünya’nın iyonosferinde yaklaşık 5.000 kilometre genişliğinde iki elektromanyetik boşluk oluşturdu. Araştırmacılar, Nisan 2026’daki fırlatmanın atmosferde yarattığı bozulmanın GPS konumlandırmasında birkaç metrelik sapmalara yol açtığını belirledi. Bilim insanları, Ay ve Mars görevlerinde kullanılacak daha güçlü roketlerin uydu navigasyon sistemleri üzerindeki etkilerinin artabileceği uyarısında bulundu.
Artemis II Roketi İyonosferde İki Büyük Boşluk Oluşturdu
Tayvan’daki National Cheng Kung Üniversitesi araştırmacılarının yürüttüğü çalışma, Artemis II fırlatmasının Dünya atmosferinde bıraktığı elektromanyetik etkileri ortaya çıkardı. Bilim insanları, yüksek hassasiyetli GPS alıcılarından oluşan yer tabanlı bir ağ üzerinden roketin atmosferden geçişini izledi. Aynı ölçüm altyapısı, ABD’de deprem sırasında tektonik plakaların oluşturduğu küçük yer hareketlerini takip etmek için de kullanılıyor.
Araştırmacılar, GPS uydularından gelen sinyallerin atmosferdeki serbest elektronlardan geçerken yaşadığı gecikmeleri inceleyerek iyonosferdeki değişimleri belirledi. Deniz seviyesinden yaklaşık 48 ila 965 kilometre yükseklikte bulunan iyonosfer, radyo dalgalarının Dünya çevresinde yayılmasında önemli rol oynuyor. Bu katmandaki elektron yoğunluğunun değişmesi, uydu sinyallerinin alıcılara ulaşma süresini etkileyerek konum hesaplamalarında hatalara neden olabiliyor.
Çalışmaya göre ilk elektromanyetik boşluk, Space Launch System (SLS) roketinin 65 metre uzunluğundaki ana gövdesinin atmosferden geçişi sırasında oluştu. İkinci boşluk ise roketin üst aşamasında gerçekleştirilen iki ardışık motor ateşlemesinin ardından ortaya çıktı. Her iki bozulmanın da yaklaşık 5.000 kilometre genişliğe ulaştığı ve GPS konum bilgilerinde birkaç metrelik sapma oluşturduğu bildirildi.
Araştırmanın sonuçları, Artemis II fırlatmasının iyonosfer üzerinde önceki bazı roket testlerinden çok daha güçlü bir etki oluşturduğunu gösteriyor. Bilim insanlarına göre NASA’nın SLS roketinin yarattığı atmosferik bozulma, SpaceX’in Starship testlerinde gözlemlenen etkilerin yaklaşık 10 katına ulaştı. Bu fark, roketlerin itiş gücü ve atmosferde bıraktığı izlerin uydu tabanlı konumlandırma sistemleri açısından önemini ortaya koyuyor.
Çalışma, Geophysical Research Letters dergisinin ön baskı çevrim içi sürümünde yayınlandı. Araştırma ekibinin kullandığı GPS alıcı ağı, uydulardan gelen sinyallerdeki gecikmeleri hassas biçimde ölçerek iyonosferdeki elektron yoğunluğu değişimlerini takip etti. Bu yöntem, roketlerin atmosferden geçişi sırasında oluşan etkilerin yalnızca teorik modellerle değil, doğrudan ölçümlerle incelenmesini sağladı.
Araştırmanın ortak yazarlarından Profesör Charles Lin, iyonosferdeki bozulmaların günlük yaşamda kullanılan konumlandırma teknolojileri açısından ciddi sonuçlar doğurabileceğini belirtti. Lin’e göre birkaç metrelik konum hatası, otonom bir aracın şerit değiştirme kararını bile etkileyebilir. Aynı sorun, hassas konum bilgisine ihtiyaç duyan drone sistemlerinin navigasyon doğruluğunu da düşürebilir.
GPS uyduları Dünya’nın yaklaşık 20.200 kilometre üzerinde yörüngede bulunuyor. Ancak uydulardan gönderilen sinyaller, akıllı telefonlara, yer istasyonlarına ve araçlardaki alıcılara ulaşmadan önce atmosferin farklı katmanlarından geçiyor. İyonosferdeki elektron yoğunluğu değiştiğinde sinyalin ilerleme süresi de değişebiliyor. GPS alıcıları bu gecikmeleri doğru biçimde hesaplayamadığında kullanıcının gerçek konumu ile ekranda gösterilen konum arasında fark oluşabiliyor.
Araştırmacılar, gelecekteki uzay görevlerinin atmosfer üzerindeki etkilerinin daha yakından izlenmesi gerektiğini düşünüyor. Ay yüzeyine yönelik yeni uçuşlar ile Mars görevlerinde kullanılacak güçlü fırlatma sistemleri, Dünya çevresindeki iyonosferde benzer bozulmalara yol açabilir. Bu nedenle uzay araştırmalarının planlanmasında roket performansının yanı sıra atmosferik etkilerin de değerlendirilmesi önem kazanıyor.
Artemis II araştırması, uzay görevlerinin etkilerinin yalnızca fırlatma alanı veya roketin geçtiği güzergâhla sınırlı kalmadığını gösteriyor. İyonosferde binlerce kilometre boyunca yayılan değişimler, uydu navigasyonu kullanan sistemleri de etkileyebiliyor. Özellikle otonom ulaşım, drone operasyonları ve hassas konum ölçümü gerektiren uygulamalar, gelecekteki fırlatmaların oluşturabileceği GPS sapmalarının takip edilmesini gerektiriyor.
