Çin, Batı’ya Rakip Olmak İçin Yapay Zekâ Çiplerinde Gizli Bir “Manhattan Projesi” İnşa Ediyor
Reuters’ın ulaştığı bilgilere göre Çin, ABD’nin yıllardır engellemeye çalıştığı kritik bir eşiğe yaklaştı. Shenzhen’deki yüksek güvenlikli bir laboratuvarda, yapay zekâ, akıllı telefonlar ve modern silah sistemlerinin temelini oluşturan ileri seviye yarı iletken çipleri üretebilecek bir makinenin prototipi geliştirildi. Erken 2025’te tamamlanan ve şu anda test aşamasında olan bu sistem, neredeyse bir fabrikanın tamamını kaplıyor.
Çin, EUV Litografi Prototipini Geliştirmeye Başladı
İki kaynağın aktardığına göre prototip, Hollandalı yarı iletken devi ASML’de daha önce görev yapmış mühendisler tarafından geliştirildi. Ekip, şirketin aşırı ultraviyole litografi yani EUV makinelerini tersine mühendislik yöntemiyle yeniden inşa etti. EUV sistemleri, insan saç telinden binlerce kat daha ince devreleri silikon levhalar üzerine işleyerek en gelişmiş çiplerin üretilmesini sağlıyor ve bu teknoloji şu ana kadar Batı’nın tekelinde bulunuyordu.
Çin’in geliştirdiği makine aşırı ultraviyole ışık üretmeyi başarıyor ancak henüz çalışır durumda çip üretmiş değil. Buna rağmen Reuters’ın ilk kez ortaya çıkardığı bu prototip, Çin’in yarı iletken bağımsızlığına beklenenden çok daha yakın olabileceğini gösteriyor.
Nisan ayında ASML CEO’su Christophe Fouquet, Çin’in bu seviyede bir teknoloji geliştirmesinin çok ama çok uzun yıllar alacağını söylemişti. Ancak Shenzhen’deki prototip, analistlerin öngördüğü on yıllık sürenin önemli ölçüde kısalabileceğine işaret ediyor. Yine de uzmanlar, özellikle Batı’da üretilen son derece hassas optik sistemlerin kopyalanmasının Çin için hâlâ büyük bir teknik engel olduğunu vurguluyor.
Kaynaklara göre Çin hükümeti, bu prototip üzerinde 2028’e kadar çalışır çip üretmeyi hedefliyor. Projeye yakın isimler ise daha gerçekçi tarihin 2030 olduğunu belirtiyor. Bu bile, Batı ile teknolojik eşitlik için öngörülen süreden yıllar önceye denk geliyor.
Bu atılım, Devlet Başkanı Şi Cinping’in öncelikleri arasında yer alan yarı iletkenlerde kendine yeterlilik hedefinin bir parçası olarak yürütülen altı yıllık devlet programının zirve noktası olarak görülüyor. Projenin, Komünist Parti Merkez Bilim ve Teknoloji Komisyonu Başkanı Ding Xuexiang’ın gözetiminde yürütüldüğü belirtiliyor.
Huawei, ülke genelindeki şirketler ve devlet araştırma enstitülerini kapsayan geniş bir mühendis ağıyla projede kilit rol oynuyor. Kaynaklar, bu çalışmayı Çin’in “Manhattan Projesi” olarak tanımlıyor. Nihai hedefin, tamamen Çin yapımı makinelerle ileri seviye çipler üretmek olduğu ifade ediliyor.
Projeye katılan bazı eski ASML mühendislerinin sahte kimliklerle çalıştığı belirtiliyor. Bir kaynağa göre projeye katılan kıdemli bir mühendis, yüksek bir imza bonusu almasına rağmen kendisine sahte isimli bir kimlik kartı verildiğini fark etti. Tesis içinde çalışanların birbirlerine dahi gerçek isimleriyle hitap etmesine izin verilmiyor.
Ekipte, özellikle emekli olmuş Çin kökenli eski ASML çalışanları yer alıyor. Bu kişiler, hassas teknik bilgiye sahip olmaları ve şirketten ayrıldıktan sonra daha az hukuki kısıtla karşılaşmaları nedeniyle tercih ediliyor.
EUV Teknolojisinin Kalbi Shenzhen’de Atmaya Başlıyor
ASML’nin en gelişmiş EUV makineleri bir okul otobüsü büyüklüğünde ve yaklaşık 180 ton ağırlığında. Çin’deki prototip ise boyut olarak çok daha büyük tasarlandı. Bunun nedeni, sistemin gücünü artırma ihtiyacı oldu. Prototip, ASML makinelerine kıyasla daha ilkel kabul edilse de testler için yeterince işlevsel durumda.
Çin’in en büyük zorluklarından biri, Almanya merkezli Carl Zeiss tarafından üretilen ileri optik sistemlerin eşdeğerini geliştirmek. Aşırı ultraviyole ışık, saniyede 50.000 kez erimiş kalaya lazer ateşlenmesiyle üretiliyor ve 200.000 derece sıcaklıkta plazma oluşuyor. Bu ışığın yönlendirilmesi için aylarca üretilen son derece hassas aynalar gerekiyor.
Kaynaklara göre Çin, eski ASML makinelerinden sökülen parçaları ve ikincil piyasalardan temin edilen bileşenleri kullanıyor. Japon Nikon ve Canon menşeli, ihracat kısıtlamasına tabi parçaların da prototipte yer aldığı iddia ediliyor. Uluslararası bankaların düzenlediği açık artırmalarda eski litografi ekipmanlarının satılması, bu süreci kolaylaştırıyor.
Yaklaşık 100 yeni mezun mühendisten oluşan bir ekip, EUV ve DUV makinelerinin parçalarını söküp yeniden birleştirerek tersine mühendislik yapıyor. Çalışanların masaları kameralarla izleniyor ve başarılı yeniden montajlar için prim veriliyor.
Proje devlet tarafından yürütülse de Huawei, çip tasarımından üretim ekipmanlarına ve nihai ürün entegrasyonuna kadar tüm aşamalarda aktif rol alıyor. Kaynaklara göre Huawei CEO’su Ren Zhengfei, ilerlemeyi doğrudan üst düzey Çinli yetkililere raporluyor.
Şirket çalışanlarının bir kısmı haftalarca tesislerde konaklıyor, bazı ekiplerin telefon erişimi bile sınırlandırılıyor. Takımların birbirinden izole edilmesi, projenin kapsamının şirket içinde dahi sınırlı sayıda kişi tarafından bilinmesine yol açıyor.
