IMF ve OECD Uyardı: Yapay Zekâ Ülkeler Arasındaki Gelir Uçurumunu Büyütebilir
Uluslararası Para Fonu (IMF) ile Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), yapay zekâ teknolojilerinin küresel büyümeyi desteklerken ülkeler arasındaki ekonomik eşitsizliği derinleştirebileceği konusunda uyarıda bulundu. Kurumların değerlendirmelerine göre elektrik altyapısı, dijital bağlantı olanakları ve nitelikli iş gücüne erişimde yaşanan eksiklikler, özellikle gelişmekte olan ülkelerin yapay zekâdan yeterince yararlanmasını engelleyebilir. Büyük teknoloji yatırımları küresel piyasalara destek sağlarken şirketlerin getiri beklentileri, istihdam üzerindeki etkiler ve verimlilik artışının ne ölçüde gerçekleşeceği tartışılmaya devam ediyor.
IMF Yapay Zekâ Benimsemesinin Gelişmekte Olan Ülkeler İçin Önemini Vurguladı
IMF Mali İşler Departmanı Başkan Yardımcısı Era Dabla-Norris, gelişmekte olan ekonomilerin karşı karşıya olduğu temel sorunun yapay zekâyı benimseyebilmek ve ekonominin farklı alanlarına yayabilmek olduğunu belirtti. Dabla-Norris, Reuters Global Markets Forum kapsamında yaptığı değerlendirmede teknolojinin yalnızca geliştirilmesinin yeterli olmadığını, ülkelerin yapay zekâ uygulamalarını günlük ekonomik faaliyetlere entegre etmesi gerektiğini ifade etti.
IMF tahminlerine göre yapay zekânın etkili biçimde benimsenmesi, orta vadede yıllık küresel ekonomik büyümeye 0,5 puana kadar katkı sağlayabilir. Ancak Dabla-Norris, bugüne kadar elde edilen verimlilik sonuçlarının söz konusu potansiyelin gerisinde kaldığını belirtti. Tahmin edilen büyüme katkısının gerçekleşmesi, teknolojinin ne kadar yaygın kullanıldığına ve işletmelerin bu sistemlerden ne ölçüde fayda sağladığına bağlı olacak.
Gelişmekte olan ülkeler açısından enerjiye erişim, internet bağlantısı, veri merkezleri ve dijital beceriler önemli belirleyiciler arasında yer alıyor. Gerekli altyapıya yatırım yapamayan ekonomiler, yapay zekâ araçlarını kullanma maliyetleri bakımından daha avantajlı ülkelerin gerisinde kalabilir. Söz konusu fark, zaman içinde işletmelerin rekabet gücüne ve çalışanların gelir olanaklarına da yansıyabilir.
OECD, yapay zekânın üye ülkelerde yıllık verimlilik artışına yüzde 0,4 ile yüzde 1,2 arasında katkı sağlayabileceğini tahmin ediyor. Ancak OECD Başekonomisti Stefano Scarpetta, teknolojinin tüketiciler arasında yaygınlaşmasına karşın işletmelerin temel iş süreçlerinde kullanımın daha sınırlı kaldığını belirtti.
Scarpetta’ya göre yapay zekâya maruz kalmak ile teknolojiyi fiilen kullanmak arasında önemli bir fark bulunuyor. Bir çalışanın yaptığı işin yapay zekâ tarafından desteklenebilmesi, şirketin ilgili sistemi üretim süreçlerine entegre ettiği veya verimlilik artışı elde ettiği anlamına gelmiyor. İşletmelerin teknoloji yatırımlarından sonuç alabilmesi için iş akışlarını uyarlaması, çalışanlarını eğitmesi ve yeni araçların sonuçlarını değerlendirmesi gerekiyor.
Özellikle küçük işletmeler, yüksek başlangıç maliyetleri ve sınırlı teknik uzmanlık nedeniyle büyük şirketlerle aynı hızda ilerleyemeyebilir. Büyük kuruluşlar daha geniş bütçelerle hesaplama altyapısına, özel modellere ve uzman ekiplere yatırım yapabilirken küçük şirketler hazır araçlara erişim ve uygulama maliyetleri arasında denge kurmak zorunda kalabilir. Böyle bir ayrışma, yapay zekânın sağladığı verimlilik kazançlarının şirketler arasında eşit dağılmaması riskini artırıyor.
Çip üretimine ve yapay zekâ altyapısına ayrılan yüksek bütçeler, küresel ekonomik büyümeyi destekleyen unsurlar arasında gösteriliyor. Söz konusu yatırımlar, hisse senedi piyasalarında rekor seviyelerin görülmesine katkı sağlarken şirketlerin harcamalarının yeterli kazanç üretip üretmeyeceği konusunda soru işaretleri de yaratıyor.
Özellikle finansman maliyetlerinin yükseldiği bir ortamda şirketlerin büyük teknoloji yatırımlarından bekledikleri getiriyi elde etmesi daha fazla önem kazanıyor. Yapay zekâ sistemleri için işlemci, veri merkezi, enerji ve yazılım harcamaları yapan kuruluşların verimlilik kazanımlarını ölçmesi gerekiyor. Gelir artışı veya maliyet tasarrufu beklentilerinin gerçekleşmemesi, yatırımların geri dönüş süresini uzatabilir.
Küresel ölçekte yatırım hacminin büyümesi, teknolojinin tüm ülkelerde aynı hızla yayılacağı anlamına gelmiyor. Sermaye kaynaklarına, elektrik altyapısına ve uzman çalışanlara daha kolay erişen ekonomiler yeni sistemleri daha hızlı benimseyebilir. Daha sınırlı kaynaklara sahip ülkeler ise teknoloji geliştirme maliyetlerinin yanı sıra uygulama ve eğitim giderleriyle de karşılaşabilir.
IMF tahminlerine göre dünya genelindeki işlerin yaklaşık yüzde 40’ı yapay zekâdan etkilenebilir. Söz konusu oran, tüm işlerin ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor; bazı görevlerin otomasyona devredilmesi, bazı mesleklerin değişmesi ve yeni iş alanlarının ortaya çıkması gibi farklı sonuçları kapsıyor. Etkinin büyüklüğü, mesleklerin görev yapısına ve işletmelerin teknolojiyi nasıl kullandığına göre değişebilir.
İşten çıkarma haberleri, şirketlerin yapay zekâ ve diğer teknolojileri maliyet azaltma stratejilerine dahil ettiğini gösteren örnekler arasında yer alıyor. Barclays, maliyetleri düşürmek ve getirileri iyileştirmek amacıyla yapay zekâ dahil teknolojilerden yararlanırken bu yıl yaklaşık 5.000 kişilik iş gücü azaltımına gideceğini açıklamıştı. EBay’in çalışanlarının yüzde 9’unu işten çıkarmayı planladığı bildirilirken Qualcomm’un da performans odaklı bir küçülme kapsamında küresel ölçekte iş gücünü azaltması bekleniyor.
Söz konusu örnekler, yapay zekânın her işten çıkarmanın doğrudan nedeni olduğunu tek başına kanıtlamıyor. Şirketlerin maliyet hedefleri, organizasyon değişiklikleri ve genel ekonomik koşullar da istihdam kararlarını etkileyebilir. Bununla birlikte otomasyonun bazı görevleri devralması, işverenlerin ihtiyaç duyduğu becerileri ve çalışanların kariyer yollarını değiştirebilir.
IMF yetkilisi Dabla-Norris, özellikle genç çalışanların ve kariyerinin başlangıcındaki kişilerin yapay zekâ kaynaklı değişimlerden daha fazla etkilenebileceğini belirtti. İş hayatına yeni başlayan çalışanlar, mesleki deneyim kazanmak için geleneksel olarak araştırma, veri hazırlama, belge oluşturma ve rutin analiz gibi görevleri üstleniyor. Yapay zekâ sistemlerinin söz konusu görevleri devralması, genç çalışanların deneyim edinme fırsatlarını azaltabilir.
İşverenlerin yalnızca deneyimli uzmanlara yönelmesi halinde kariyer basamaklarının ilk aşamalarında yeni bir darboğaz oluşabilir. Genç çalışanlar, işin temel süreçlerini öğrenebilecekleri görevleri bulmakta zorlanabilir; şirketler de gelecekteki uzman ihtiyacını karşılayacak çalışanları yetiştirme konusunda sorun yaşayabilir. Bu nedenle yapay zekâ kullanımının istihdam üzerindeki etkisi, yalnızca mevcut işlerin sayısıyla değil, mesleki gelişim ve eğitim olanaklarıyla da değerlendirilmelidir.
IMF ile OECD’nin uyarıları, yapay zekânın ekonomik katkısının kendiliğinden ve eşit biçimde ortaya çıkmayacağına işaret ediyor. Ülkelerin dijital altyapıyı güçlendirmesi, çalışanların yeni beceriler kazanmasını desteklemesi ve küçük işletmelerin teknolojiye erişimini kolaylaştırması, büyüme potansiyelinin daha geniş kesimlere yayılmasında belirleyici olacak. Aksi durumda yapay zekâ küresel üretkenliği artırırken teknolojiye erişimde avantajlı ekonomilerle diğer ülkeler arasındaki farkın büyümesine de zemin hazırlayabilir.
