Harvard Profesöründen Yapay Zekâ Uyarısı: İnsan Hayatı Şirketlerin Karar Sistemlerine Bırakılabilir

Harvard Üniversitesi tarihçisi Jill Lepore, yapay zekânın kamu yönetimi, iletişim ve karar alma süreçlerinde yaygınlaşmasının insan özerkliği açısından ciddi sonuçlar doğurabileceğini söyledi. Lepore, New York Times’ın Hard Fork podcastinde teknoloji şirketlerinin kontrolündeki dijital sistemlerin geleneksel demokratik kurumların işlevlerini giderek üstlenebileceği konusunda uyardı. Akademisyene göre tartışmanın merkezinde yalnızca yapay zekânın ne kadar gelişeceği değil, insanların nasıl bir toplum düzeninde yaşamak istediğine kimin karar vereceği sorusu bulunuyor.

Yapay Zekâ Tartışması İnsan Özerkliği Üzerinden Yeniden Şekilleniyor

New York Times’ın Hard Fork programındaki söyleşide konuşan Jill Lepore, “yapay devlet” olarak adlandırdığı yapının henüz tamamlanmadığını ancak teknoloji şirketleri, algoritmalar ve dijital iletişim altyapıları üzerinden şekillenmeye başladığını savundu. Lepore’nin yaklaşımında yapay devlet, devlet kurumlarının tamamen ortadan kalkmasını değil kararların giderek daha fazla şirketlerin sahip olduğu dijital sistemler aracılığıyla alınmasını ifade ediyor.

Lepore, karar mekanizmalarının insan iradesinden uzaklaşarak otomatik sistemlere bağlanmasının demokratik hesap verebilirlik açısından yeni bir sorun oluşturabileceğini belirtti. Akademisyenin değerlendirmesine göre algoritmaların karar süreçlerinde daha fazla kullanılması, sistemlerin kimin tarafından tasarlandığı, hangi verilerle çalıştığı ve hangi değerleri önceliklendirdiği sorularını daha önemli hale getiriyor.

Teknoloji şirketlerinin sahip olduğu dijital altyapı, Lepore’nin analizinde yalnızca ekonomik bir araç olarak değerlendirilmiyor. Haberlerin nasıl tüketildiği, seçimler hakkında hangi bilgilerin görüldüğü, müşteri hizmetlerine nasıl erişildiği ve insanların hangi içeriklerle karşılaştığı gibi günlük faaliyetler giderek özel şirketlerin yönettiği platformlara bağlanıyor.

Harvard Üniversitesi’nde tarih profesörlüğü yapan Lepore, yaklaşımını daha kapsamlı biçimde The New Yorker için 2024 yılında kaleme aldığı çalışmada geliştirmişti. Akademisyen, dijital iletişim sistemlerinin insanları küçük gruplara ayırarak toplumsal bağları zayıflatabileceğini savunurken “yapay devlet” kavramını kamusal hayatın parçalanması üzerinden tanımlıyor.

Sosyal medya platformları, arama motorları ve yapay zekâ uygulamaları insanların bilgiye ulaşma biçimini değiştirirken bireylerin doğrudan uzmanlara, kamu görevlilerine veya çevresindeki insanlara başvurma alışkanlıkları da dönüşüyor. Bir kullanıcının seçim tercihi hakkında yapay zekâdan tavsiye alması, Lepore’nin üzerinde durduğu dönüşümün günlük hayattaki örneklerinden birini oluşturuyor.

Yapay zekâ sistemleri aynı zamanda büyük miktardaki kişisel veriyi işleyerek insanların davranışları hakkında ayrıntılı profiller oluşturabiliyor. Veri analizi, içerik önerileri ve otomatik karar sistemleri birlikte kullanıldığında bireylerin hangi bilgiyle karşılaşacağını belirleyen dijital katman daha da güçleniyor.

Lepore, yapay zekânın kaçınılmaz biçimde her alana yayılacağı düşüncesini teknoloji sektörünün en tartışmalı varsayımlarından biri olarak değerlendiriyor. Akademisyene göre “teknoloji zaten ilerleyecek” yaklaşımı, toplumun hangi teknolojileri hangi koşullarda kullanacağı konusunda siyasi tercihlerin bulunduğu gerçeğini geri plana itiyor.

Yapay zekâ düzenlemelerinin inovasyonu engelleyeceği iddiası da Lepore’nin eleştirdiği diğer temel görüşlerden biri oldu. Tarihçi, benzer iyimser beklentilerin kişisel bilgisayar, internet ve sosyal medya dönemlerinde de ortaya çıktığını hatırlatırken teknolojik ilerlemenin otomatik olarak daha güçlü bir demokrasi yaratmadığını savundu.

Kamu politikaları açısından tartışmanın önemli noktalarından biri, yapay zekâ sistemlerinin devlet kurumlarıyla özel şirketler arasındaki güç dengesini nasıl değiştireceği olarak öne çıkıyor. Avrupa Birliği’nin Yapay Zekâ Yasası gibi düzenlemeleri yüksek riskli sistemlere yönelik kurallar getirirken ABD’de yapay zekâ politikası konusunda federal hükümet ile eyaletler arasında farklı yaklaşımlar bulunuyor.

Washington’dan Brüksel’e kadar düzenleyiciler yapay zekânın seçimler, kişisel veriler, içerik üretimi ve kamu hizmetleri üzerindeki etkilerini tartışırken teknoloji şirketlerinin karar alma süreçlerindeki ağırlığı da artıyor. Özellikle üretken yapay zekâ araçlarının milyonlarca kullanıcı tarafından günlük olarak kullanılması, algoritmik kararların yalnızca teknik bir konu olmaktan çıkıp toplumsal bir meseleye dönüşmesine yol açıyor.

Yapay zekâ destekli sistemlerin kamu hizmetlerinde kullanılması bazı işlemleri hızlandırabilirken kararların açıklanabilirliği ayrı bir gereklilik oluşturuyor. Bir vatandaşın kredi, işe alım, sağlık hizmeti veya kamu yardımı gibi yüksek etkili bir kararla karşılaşması halinde algoritmanın nasıl çalıştığını bilmesi, demokratik denetim açısından önem taşıyor.

Lepore’nin yaklaşımının önümüzdeki dönemde daha fazla tartışılması beklenirken yapay zekâ yatırımlarının büyüklüğü ile toplumsal kabul arasındaki fark da teknoloji şirketleri açısından önemli bir sınav oluşturuyor. Veri merkezleri, enerji tüketimi ve yapay zekâ altyapısına yönelik yerel itirazlar teknoloji politikalarının yalnızca inovasyon hızına göre belirlenemeyeceğini gösterirken asıl tartışma insanların teknolojiye hangi koşullarda izin vereceği noktasında yoğunlaşacak.