Çin, Küresel Ticaretin Yüzde 80’ini Taşıyan Limanlarda Teknoloji Üstünlüğü Kurmak İstiyor

Çin, dünya genelindeki mal ticaretinin hacim bakımından yüzde 80’inden fazlasını taşıyan deniz taşımacılığında teknolojik üstünlük elde etmek için akıllı liman yatırımlarını hızlandırıyor. Shenzhen’deki Mawan Terminali gibi sürücüsüz araçlar, uzaktan kumandalı vinçler ve yapay zekâ sistemleriyle çalışan tesisler, Pekin’in küresel lojistik ağında daha fazla söz sahibi olma hedefini ortaya koyuyor. Çin, 2030 yılına kadar otomatik liman sayısını 90’a çıkarmayı planlarken, geliştirdiği donanım ve yazılımları yurt dışındaki limanlara da yaymaya çalışıyor.

Çin Akıllı Liman Teknolojilerinde Kapasitesini Artırıyor

Çin’in Shenzhen kentinde 18-19 Kasım tarihlerinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi öncesinde liman teknolojileri, ülkenin ticaret gündeminde öne çıkıyor. Shenzhen’deki Mawan Terminali, sürücüsüz kamyonlar, uzaktan yönetilen vinçler ve yapay zekâ destekli operasyon sistemleriyle yeni nesil liman modelinin örneklerinden biri olarak gösteriliyor.

Çin Ulaştırma Bakanlığı verilerine göre ülkede 60 otomatik terminal bulunuyor. Bu sayı, Çin’i otomatik liman altyapısı bakımından dünyanın en büyük kapasitesine sahip ülkesi konumuna taşıyor. Pekin, 2030 yılına kadar bu sayıyı 90’a yükseltmeyi hedefliyor.

Qingdao kentindeki New Qianwan Konteyner Terminali ise Çin’in otomasyon yatırımlarında öne çıkan tesisler arasında yer alıyor. Bakanlık, tesisi dünyanın ilk tamamen otomatik konteyner terminali olarak tanımlıyor. Terminalin verilerine göre vinçler saatte 61 konteyner elleçleyebiliyor. Bu kapasite, geleneksel limanlardaki vinçlerin performansının iki katından fazlasına karşılık geliyor.

Çin’in liman otomasyonundaki ilerlemesi, yerli teknoloji şirketlerine uluslararası pazarlarda yeni fırsatlar sunuyor. Sürücüsüz araç üreticisi Westwell ile telekomünikasyon ekipmanları şirketi Huawei, liman operasyonlarına yönelik donanım ve yazılım çözümlerini yurt dışındaki müşterilere sunuyor. Westwell’in otonom kamyonları, İngiltere’nin en yoğun konteyner limanı Felixstowe’da da kullanılıyor.

Pekin, Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında geliştirdiği ekonomik ilişkileri liman teknolojilerinin ihracatı için de değerlendiriyor. Çin, özellikle gelişmekte olan ülkelerde liman verimliliğini artıracağını savunduğu otomasyon sistemlerini finansman ve teknoloji desteğiyle yaygınlaştırmaya çalışıyor.

ABD’deki William & Mary Üniversitesine bağlı AidData araştırma merkezinin mart ayında yayımladığı rapora göre Çin, 2000 yılından bu yana 47 ülkedeki 69 limana yönelik ekipman yatırımları için yaklaşık 4,8 milyar dolarlık finansman sağladı. Pekin’in yabancı limanların inşasına veya bu tesislerde hisse edinmeye ayırdığı 15,5 milyar dolarlık kaynak ise ekipman finansmanından ayrı değerlendiriliyor.

Çin’in liman teknolojilerindeki büyümesi, Batılı hükümetler ve güvenlik uzmanları tarafından stratejik bir risk olarak değerlendiriliyor. ABD merkezli Institute for Defense Analyses bünyesinde Çin’in denizcilik stratejisi üzerine çalışan Isaac Kardon, ülkelerin Çin teknolojilerine bağımlı hale gelmesinin ciddi sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor.

Kardon’a göre Pekin, kritik liman teknolojilerinde tekel konumuna ulaşırsa ekonomik baskı aracı elde edebilir. Uzman ayrıca sistemlerdeki olası güvenlik açıklarının rakip ülkeleri izlemek veya kriz dönemlerinde ticaret ağlarını aksatmak amacıyla kullanılabileceği uyarısında bulunuyor.

ABD limanlarının otomasyon konusunda Çin’in gerisinde kalması da rekabetin önemli boyutlarından birini oluşturuyor. ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisinin 2024 yılında Kongreye sunduğu rapor, ülkenin en büyük 10 limanının yabancı rakiplerine kıyasla daha düşük otomasyon seviyesinde bulunduğunu ortaya koydu. Brookings Enstitüsü araştırmacısı Kyle Chan, Çin’deki bağımsız sendikaların otomasyona karşı ABD’deki kadar etkili bir engel oluşturamamasının dönüşüm hızını artıran faktörlerden biri olduğunu ifade ediyor.

Çin’in liman ekipmanlarında elde ettiği yaygınlığa rağmen yazılım pazarında aynı başarıyı yakaladığı söylenemiyor. Özellikle liman işletim sistemleri (TOS), uzun süredir ABD merkezli şirketlerin ağırlık taşıdığı bir alan olarak öne çıkıyor. Bu yazılımlar konteynerlerin boşaltılmasından araç hareketlerinin planlanmasına, gümrük işlemlerinden terminal operasyonlarının takibine kadar çok sayıda süreci yönetiyor.

Pekin’in desteklediği LOGINK adlı lojistik veri platformu da benzer güvenlik tartışmalarına konu olmuştu. ABD yönetimi, platformun silah sevkiyatı gibi hassas yüklerin takibini kolaylaştırabileceği ve Çinli şirketlere ticari avantaj sağlayabileceği endişesiyle müttefiklerini sistemle ilişkilerini kesmeye teşvik etmişti. Reuters’ın geçen ay aktardığı bilgilere göre LOGINK projesi sessizce faaliyetlerini kaybetti.

Çin Ulaştırma Bakanlığı, mayıs ayında yayımladığı değerlendirmede yabancı şirketlerin liman yazılımlarındaki hâkimiyetinin kırılmasının sektörün en önemli sorunlarından birini çözeceğini savundu. Bakanlık, yerli sistemlerin kullanılmasıyla terminallerin on milyonlarca dolar tasarruf edebileceğini ileri sürdü.

China Merchants Port şirketinin 2025 tarihli kurumsal bildiriminde, yabancı yazılımların yerini yerli çözümlerin almasını hedefleyen bir ulaştırma bakanlığı projesinin tamamlandığı belirtildi. Şirket, Brezilya’daki Paranagua Limanı’na kendi geliştirdiği terminal işletim sistemini kurduğunu açıkladı. Aynı sistem Sri Lanka, Yunanistan, İtalya ve Türkiye’deki bazı terminallerde de kullanılmaya başlandı.

Dünya Ekonomik Forumu’nun eski tedarik zinciri ve taşımacılık yöneticisi Wolfgang Lehmacher, Çin’in liman stratejisinin tek tek yatırımlardan daha geniş bir hedef taşıdığını belirtiyor. Lehmacher’a göre Pekin, farklı ülkelerdeki yatırımları ve deneme projelerini zamanla birbirine bağlayarak küresel bir lojistik ağı oluşturmayı amaçlıyor.

Çin’in yaklaşımı yalnızca limanlarda daha hızlı yük elleçlemekten ibaret değil. Otomasyon donanımları, terminal yazılımları, gümrük veri sistemleri ve elektronik konşimento gibi dijital belgeler aynı dönüşümün parçalarını oluşturuyor. Pekin, APEC hazırlık toplantılarında elektronik konşimentolar ile yapay zekâ ve büyük veri destekli gümrük veri tabanları konusunda çalışma gruplarına liderlik etmeyi de önerdi.

Çin Ulaştırma Bakanlığı, mayıs ayında yayınladığı değerlendirmede dijital dönüşümü ilk tamamlayan ülkelerin gelecekteki liman ve deniz taşımacılığı rekabetinde avantaj elde edeceğini savundu. Batılı ülkeler ise Çin’in teknoloji ihracatının ticari verimliliğin ötesinde stratejik bağımlılık yaratabileceği ihtimalini değerlendiriyor. Küresel ticaretin büyük bölümünü taşıyan limanlarda yaşanan rekabet, önümüzdeki dönemde yalnızca altyapı yatırımlarıyla değil, veri ve yazılım kontrolüyle de şekillenecek.