ABD’de şirketlerin hukuken kişi olarak kabul edilmesinin sınırları, ağır kurumsal ihlaller karşısında şirketlerin faaliyetlerinin tamamen sona erdirilmesini öngören eski bir hukuk mekanizması üzerinden yeniden tartışılıyor. Tartışmanın merkezinde, 19. yüzyıldan bu yana gelişen tüzel kişilik anlayışı ile şirketlerin ciddi zararlar doğuran eylemleri karşısında devletin sahip olduğu yaptırım gücü bulunuyor. Hukukçuların “judicial dissolution” olarak adlandırdığı şirket feshi mekanizması geçmişte kullanılmış olsa da halka açık büyük şirketlerin mahkeme kararıyla faaliyetlerini kaybetmesi günümüzde son derece nadir görülüyor.
Şirketlerin Tüzel Kişilik Statüsü Nasıl Ortaya Çıktı?
ABD Yüksek Mahkemesi’nin 1886 tarihli Santa Clara County v. Southern Pacific Railroad kararının ardından şirketlerin Anayasa’nın 14. Değişikliği kapsamındaki eşit koruma hükümlerinden yararlanmasına ilişkin yaklaşım güç kazandı. Dava doğrudan “şirketler insandır” şeklinde bir anayasal hüküm oluşturmadı ancak şirketlerin anayasal haklara erişimi konusunda sonraki hukuk uygulamalarını etkileyen önemli bir dönüm noktası oldu.
Kaliforniya’daki vergi uyuşmazlığıyla başlayan süreç, şirketlerin yalnızca ekonomik kuruluşlar olarak değil belirli hukuki haklara sahip tüzel kişiler olarak değerlendirilmesinin önünü açtı. ABD hukuk sistemindeki tüzel kişilik yaklaşımı daha sonraki dönemlerde mülkiyet, sözleşme, ifade özgürlüğü ile dava açma gibi farklı alanlarda şirketlerin haklarını koruyan kararlarla genişledi.
New York’ta 1887 yılında kurulan North River Sugar Refining Corporation, şirketlerin faaliyetlerinin mahkeme kararıyla sona erdirilebileceğini gösteren en eski örneklerden biri oldu. Şeker sektöründeki 17 büyük rafineri, faaliyetlerini tek bir yapı altında birleştirerek güçlü bir tekel oluştururken şirketin fiyatları etkileyen uygulamaları New York mahkemelerinin müdahalesine yol açtı.
New York Yüksek Mahkemesi, şirketin kuruluş sözleşmesindeki yetkileri kötüye kullandığı sonucuna vararak şirketin tasfiye edilmesini istedi. Karar, sonraki Amerikan antitröst hukukunda şirketlerin yalnızca para cezasıyla karşılaşmadığı daha ağır kurumsal yaptırımların da tarihsel bir dayanağı olarak değerlendirildi.
Hukuki fesih, şirketin belirli faaliyetlerini sınırlayan idari bir ceza ile aynı anlama gelmiyor. Mahkeme kararıyla tüzel kişiliğin sona erdirilmesi, şirketin ticari varlığını doğrudan hedefleyen en ağır yaptırım biçimlerinden birini oluşturuyor.
Veri merkezleri, yapay zekâ sistemleri ile dijital platformların hızla büyümesi, şirketlerin ekonomik gücüyle kamu yararı arasındaki gerilimi farklı bir boyuta taşıdı. Büyük teknoloji şirketleri yüksek miktarda tüketici verisi işlerken yapay zekâ hizmetleri kullanıcıların kişisel bilgileri, sağlıkla ilgili soruları, finansal verileri ile özel iletişimlerine ilişkin daha geniş bir veri havuzuna erişebiliyor.
Yapay zekâ altyapısının büyümesi, şirketlerin enerji tüketimi ile yerel kaynak kullanımı konusunda da yeni tartışmalar oluşturuyor. ABD’de veri merkezi yatırımları bazı bölgelerde elektrik şebekesi kapasitesi, su tüketimi, arazi kullanımı ile gürültü gibi konular üzerinden yerel itirazlarla karşılaşıyor.
Sosyal medya platformlarının insan hakları üzerindeki etkisi de şirket sorumluluğu tartışmasını genişletiyor. Meta gibi büyük platformların içerik dağıtım sistemleri, yanlış bilgi, nefret söylemi veya şiddet içeren içeriklerin yayılması konusunda yıllardır düzenleyici kurumların, hukukçuların ile sivil toplum kuruluşlarının incelemelerine konu oluyor.
2012 yılında yayımlanan bir çalışma, 2001-2010 döneminde hiçbir halka açık şirketin bir mahkûmiyet sonucunda faaliyetlerinin sona erdirilmesiyle başarısız olmadığını ortaya koydu. Büyük şirketlere yönelik yaptırımlar günümüzde daha çok para cezaları, uzlaşmalar, faaliyet kısıtlamaları, lisans iptalleri veya yöneticilere yönelik bireysel sorumluluk mekanizmaları üzerinden ilerliyor.
Ekonomik yapı da şirketlerin tamamen kapatılmasını zorlaştırıyor çünkü büyük bir şirketin feshi çalışanlar, yatırımcılar, müşteriler, tedarikçiler ile finansal piyasalar üzerinde zincirleme sonuçlar oluşturabiliyor. Mahkemeler ağır ihlal durumlarında bile şirketin topluma verdiği zararla şirketin tamamen ortadan kaldırılmasının yaratacağı ekonomik sonuçları birlikte değerlendirmek zorunda kalabiliyor.
ABD hukukundaki kurumsal kişilik, şirketlerin bireylerle aynı şekilde bütün haklara sahip olduğu anlamına gelmiyor. Şirketler belirli anayasal korumalardan yararlanabilirken cezai sorumluluk, düzenleyici yaptırım veya tüzel kişiliğin sona erdirilmesi gibi mekanizmalarla karşılaşabiliyor.
Şirketlerin siyasi harcamalarına ilişkin Citizens United v. Federal Election Commission kararı, kurumsal ifade özgürlüğü tartışmasının en bilinen örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Karar, şirketlerin seçim siyasetine yönelik bağımsız harcamalarına ilişkin önemli sınırlamaları kaldırırken kurumsal hakların ABD siyasetindeki etkisini de büyüttü.
Teknoloji sektöründe ise şirketlerin sahip olduğu hukuki haklarla topluma karşı taşıdığı sorumluluk arasındaki denge daha fazla önem kazanıyor. Yapay zekâ şirketleri kritik karar süreçlerine daha fazla dâhil oldukça veri gizliliği, tüketici korunması, rekabet hukuku, işçi hakları ile güvenlik yükümlülükleri aynı hukuki çerçevede tartışılacak.
ABD hukuk sisteminde şirketlerin zorunlu olarak feshedilmesi teorik bir fikirden ibaret değil ancak uygulama alanı günümüzde son derece dar kalıyor. Düzenleyicilerin teknoloji şirketleri üzerindeki denetimi artarken mahkemelerin şirketleri yalnızca ekonomik aktörler olarak değil geniş toplumsal etkileri bulunan kurumlar olarak değerlendirmesi, eski yaptırım araçlarına yönelik ilgiyi yeniden artırabilir.
Özellikle yapay zekâ altyapısı, büyük veri kümeleri ile dijital platformların birleştiği yeni ekonomi modelinde şirketlerin neden olduğu zararların yalnızca para cezasıyla giderilip giderilemeyeceği daha sık sorgulanacak. ABD’deki tartışmanın geleceği, şirketlere verilen anayasal korumaların kapsamından çok bu korumaların ağır ihlaller karşısında hangi noktada sona ereceğine ilişkin yeni hukuk mücadelelerine bağlı olacak.
